Waar en hoe opbaren
Je kunt ervoor kiezen om je kind thuis op te baren zodat je voldoende tijd hebt om bij je kind te zijn. Dat kan in de kamer van je kind in het eigen bed of op een opbaarplank, maar een andere plek in huis kan ook. Dankzij koelapparatuur is opbaren bijna altijd mogelijk, zelfs als het heel warm is.
Als je kind in het ziekenhuis is overleden, dan kun je het zelf mee naar huis nemen of het door de uitvaartonderneming laten brengen. Hiervoor is wel een artsenverklaring nodig.
‘Op de dag van de uitvaart droegen we haar zelf het huis uit.’
In een uitvaartcentrum
Wanneer je je kind niet thuis wil of kan opbaren, dan kan het in een uitvaartcentrum. De meeste uitvaartcentra hebben een 24-uurs kamer zodat je altijd bij je kind kunt zijn. Bij andere uitvaartcentra kun je op afgesproken tijden terecht voor bezoek.
Er zijn ook andere mogelijkheden. Denk na over wat bij jullie past en vraag de uitvaartbegeleider wat er allemaal kan.
Lichte balseming
Bij lichte balseming (thanatopraxie) wordt een vloeistof in het lichaam gebracht om het ontbindingsproces tijdelijk te stoppen. Het voordeel is dat je kind zonder koeling kan worden opgebaard en er natuurlijk uit blijft zien. Het lichaam blijft soepel en de huid neemt bij aanraking op den duur de lichaamswarmte van de ander over. Hierdoor kan het aanraken prettiger aanvoelen.
’Toen Lotte was overleden, hebben we haar gewassen en samen aangekleed. Ze werd daarna elders licht gebalsemd, zodat ze er natuurlijk uit bleef zien en het aanraken prettig voelde.’
Door het balsemen trekken ook eventuele uiterlijke gevolgen van medicatie weg en ziet je kind er meer uit als voorheen. Dit maakt voor sommige ouders het afscheid makkelijker. Andere ouders vinden het definitieve afscheid juist lastiger omdat hun kind er nog zo natuurlijk uitziet. De balsemvloeistof kan een sterke geur hebben waardoor je de geur van je kind niet meer goed ruikt. Het balsemen gebeurt bij de uitvaartondernemer of in het ziekenhuis als je kind daar is overleden. Je kind kan na het balsemen thuis worden opgebaard. Je uitvaartbegeleider kan je vertellen wat de mogelijkheden en de kosten zijn. Soms zijn er ook andere manieren van opbaren mogelijk. Laat je goed informeren.
Het is goed om direct na het overlijden echt ruimte voor jezelf te nemen om ongestoord bij je kind te zijn. Je hoeft je niet te haasten. Neem alle tijd om je kind vast te houden, te koesteren en tegen hem of haar te praten. Neem ook de tijd om je verdriet te delen met je partner en je andere kinderen en/of andere mensen die je op dat moment om je heen wil hebben. Ook dit moment kun je maar één keer meemaken, het komt nooit meer terug.
‘Wij hebben onmiddellijk aan onze familieleden en vrienden verteld dat onze zoon was overleden. Dat is in ons geloof gebruikelijk.’
Uitleg brussen
Soms hebben brussen uitleg nodig over wat er gebeurt of gebeurd is. Als zij niet bij het overlijden waren, vertel dan hoe hun broer of zus er nu uitziet. Dan weten ze wat ze gaan zien als ze bij hun broer of zus gaan kijken. In dit artikel lees je wat kinderen van een bepaalde leeftijd begrijpen van doodgaan.
Opluchting
Direct na het overlijden van hun kind voelen veel ouders naast verdriet soms ook opluchting. Dit kan verwarrend zijn. Hoe kun je opgelucht zijn als je kind dood is? Toch is het begrijpelijk. Je kind zien lijden is voor een ouder het allerergste wat er is. De opluchting die je voelt, komt voort uit het gevoel dat hieraan een einde is gekomen. Daar hoef je je niet schuldig over te voelen.
‘Na het overlijden hebben we de ramen en deuren geopend om zijn ziel zonder belemmering te laten vertrekken, terwijl we voorlazen uit de Bhagavad Gita.’
Breng tijd door bij je kind
In de dagen na het overlijden van je kind ben je intensief bezig met de organisatie van het afscheid. Voor je het weet, steek je bijna al je tijd in de voorbereidingen. Ouders vertellen vaak dat die dagen als in een roes voorbijgingen. Toch zijn dit ook de laatste dagen waarin je nog samen bent met je kind. Probeer daarom elke dag ongestoord tijd door te brengen bij je kind, alleen of met je gezin. Dat is niet alleen heel waardevol voor nu, maar ook voor later.
Omgaan met bezoek
Na het overlijden van je kind komt er vaak regelmatig bezoek om afscheid te nemen van je kind en jullie te condoleren. Voor familie en vrienden is zo’n eerste bezoek meestal heel beladen. Maar als ze een open sfeer aantreffen waar ruimte is voor emoties, vinden ze het meestal makkelijker om daarna te blijven komen. Ook nu is het belangrijk om je grenzen goed te bewaken. Het kan anders te druk worden, zodat je nauwelijks toekomt aan afscheid nemen van je kind. Om te voorkomen dat je de hele dag aanloop krijgt, is het handig duidelijke bezoektijden af te spreken. Er is vast een familielid of vriend die dit graag voor jullie wil regelen en bewaken.
‘De dagen na het overlijden gingen in een roes voorbij. Er moest veel geregeld worden en er kwam veel bezoek. We waren bijna niet met haar alleen.’
Vraag ook in deze week hulp bij praktische dingen zodat er meer tijd overblijft om bij je kind te zijn. Denk aan boodschappen doen, eten koken, het op orde brengen van het adressenbestand of het schrijven van de enveloppen voor de rouwkaart. Ook nu willen mensen meestal graag helpen.
Na het overlijden van je kind moet een (huis) arts de dood officieel vaststellen, maar dat hoeft niet meteen. Je hoeft de arts pas te bellen als je eraan toe bent. Pas daarna neem je contact op met een uitvaartbegeleider. Als je kind in het ziekenhuis overleden is, volg dan zoveel mogelijk je eigen gevoel en vraag gerust meer tijd als je die nodig hebt.
Aangifte
Van het overlijden moet uiterlijk op de dag van de uitvaart of crematie aangifte worden gedaan bij de burgerlijke stand van de gemeente waar je woont. Je kunt dit zelf doen, maar je kunt het ook overlaten aan de uitvaartbegeleider. Als je het zelf doet, dan is het verstandig om vooraf bij het gemeente- of stadhuis een afspraak te maken. Zo voorkom je dat je lang moet wachten. Aan het doen van de aangifte zijn kosten verbonden.
Checklist uitvaart
Meer informatie
Keuzes voor en rondom de uitvaart
Voor en rondom de uitvaart zijn er verschillende keuzes te maken, zoals over waar hoe je je kind wil opbaren en of je kiest voor begraven of cremeren. Meer daarover lees je op deze pagina.
Nadat een arts het overlijden heeft vastgesteld, komt het moment om je kind te verzorgen. Veel ouders doen dit graag zelf, samen met hun partner of met andere dierbaren. Maar je kunt het ook aan de (thuiszorg)verpleegkundige of de uitvaartbegeleider vragen. Zij kunnen je precies uitleggen wat er mogelijk is. Ook kunnen ze samen met jou je kind verzorgen als je dat wilt. Volg je gevoel of doe het zoals je kind het graag wilde. Sommige kinderen hebben hier van tevoren over nagedacht en bijvoorbeeld de kleding die ze aan willen uitgezocht.
Manieren van verzorgen
In Nederland begint de verzorging met het sluiten van de ogen en de mond. Daarna worden kinderen gewassen. Pleisters, sondes of infuusnaalden worden verwijderd, als deze aanwezig zijn. Bij het aankleden wordt een luier in het ondergoed van je kind gelegd. Daarna worden haren en eventueel ook de nagels verzorgd. Jongeren kun je ook opmaken. Je kunt je kind lievelingssieraden omdoen of een dierbaar knuffeltje in de handen geven.
’Toen Lotte was overleden, hebben we haar gewassen en samen aangekleed. Ze werd daarna elders licht gebalsemd, zodat ze er natuurlijk uit bleef zien en het aanraken prettig voelde.’
Andere kinderen laten helpen
Als ze het willen, kun je je andere kinderen laten helpen bij het verzorgen. Misschien hebben ze ideeën over de kleding of over het haar van hun broer of zus. Van brussen die hebben meegeholpen met de verzorging weten we dat ze hier met een goed gevoel op terugkijken. Wanneer jij hun hulp vanzelfsprekend vindt, dan vinden zij dat zelf meestal ook.
Zijn er vanuit je cultuur of geloof andere manieren van verzorgen gebruikelijk? Bespreek dit dan gerust met de uitvaartbegeleider. Voor moslims is het bijvoorbeeld vaak belangrijk dat een vreemde het kind niet wast en dat het kind niet alleen wordt gelaten. Geef dit gerust aan, want er is heel veel mogelijk.
‘Ik heb de mond en ogen van onze dochter gesloten, beide benen gestrekt en haar armen langs haar lichaam gelegd. Daarna hebben we Myriam met haar lichaam naar Mekka gedraaid, haar samen ritueel gewassen en als laatste in een kafan gewikkeld.’
Geur
Van ouders weten we dat ze het fijn vinden de geur van hun kind te kunnen ruiken na overlijden. Leg daarom wat kleren van je kind ongewassen apart zodat je de lichaamsgeur nog eens kan opsnuiven.
Herinneringen voor later
Waarschijnlijk maakte je de afgelopen periode al veel foto’s en films, als kostbare herinneringen voor later. Ook rond het overlijden van je kind kun je dit doen. Foto’s en films kunnen je later helpen om alles nog eens te doorleven. Dit kan helpen het gemis te dragen. Ook een haarlok of hand- of voetafdrukken zijn voor veel ouders belangrijke, blijvende herinneringen. Het is het beste om dit de eerste dag(en) te (laten) doen. In het ziekenhuis kan de medisch pedagogisch zorgverlener je daarbij helpen. Misschien heb je er geen behoefte aan of is het in jouw geloof ongepast. Kies wat voor jou goed voelt.
Begraven of cremeren
Je staat nu ook voor de keuze begraven of cremeren. Het is meestal een van de eerste vragen die de uitvaartbegeleider stelt. Soms staat de keuze vanuit je levens- of geloofsovertuiging vast of had je kind of heb jij zelf een voorkeur. Als je nog geen keuze hebt gemaakt, dan heb je misschien iets aan de volgende vragen:
- Wat willen je partner en je andere kinderen?
- Wil je je kind dichtbij je houden? Na een crematie kun je de as van je kind (deels) bij je houden, bijvoorbeeld door de urn thuis of in de tuin een plek te geven. Of door de as te verwerken in een sieraad of kunstwerk.
- Wil je een plek hebben waar je naartoe kan gaan?
- Is er een plek die voor je gevoel past bij je kind? Bijvoorbeeld op een begraafplaats dichtbij huis of in de natuur? Je kunt de as eventueel ook begraven of op een betekenisvolle plek uitstrooien. Soms moet je daarvoor toestemming vragen aan de gemeente.
- Als je plannen hebt om in de toekomst te verhuizen, kun je bij begraven het gevoel hebben je kind ‘achter te laten’. De as van je kind kun je meenemen. In de toekomst komen er, naast begraven of cremeren, wellicht ook andere mogelijkheden. Je uitvaartbegeleider kan hier meer over vertellen.
Een kist, mand of wade?
De meeste mensen worden in een kist begraven of gecremeerd. Je kunt ook kiezen voor een mand of een wade. Dat is een grote, rechthoekige doek of deken waarin je kind wordt gewikkeld, soms in combinatie met een opbaarplank. Moslims worden altijd in een wade begraven, kafan genoemd. Een kist of mand kun je een heel persoonlijke uitstraling geven door hem zelf te bekleden of met je gezin in de lievelingskleur van je kind te schilderen. Een kist of wade kun je ook zelf maken.
‘Ik heb een prachtige collage met foto’s van Laura gemaakt die we aan weerszijden van de kist hebben geplaatst. Ons zoontje, nichtjes en kinderen van de oppas en van een vriendin hielpen de kist beschilderen.’
Moment van de kist of de mand sluiten
Op welk moment je je kind in de kist of mand wil leggen, is aan jullie zelf. Het kan meteen, maar ook nadat je kind enkele dagen is opgebaard. Je kunt je kind zelf in de kist of mand leggen en deze zelf dichtmaken. Bijvoorbeeld ‘s morgens op de dag van het afscheid of op de dag daarvoor. In het laatste geval heb je wat meer tijd om aan het idee te wennen en dat kan je rust geven. Betrek vooral je andere kind(eren) hierbij. Vertel ze bijvoorbeeld: ‘We gaan straks de deksel van de kist dichtdoen.’ Misschien willen ze erbij zijn en meehelpen. Als ze dat liever niet willen, vertel ze dan dat hun broer of zus in een kist of mand ligt of laat een foto zien voordat ze gaan kijken. Jonge kinderen begrijpen niet altijd dat ze hun broer of zus voor het laatst zien. Het is daarom belangrijk ze goed te begeleiden.
Rouwkaart
Je moet ook een beslissing nemen over het al dan niet versturen van een rouwkaart. Met deze kaart laat je mensen weten wanneer en vooral ook hoe je het afscheid van je kind vormgeeft. Je kunt de kaart per post of digitaal versturen. Als je kiest voor een klein, besloten gezelschap, dan kun je mensen persoonlijk uitnodigen en later een kaart naar een grotere groep sturen. Als je wilt dat een deel van de mensen de uitvaart digitaal kan volgen, deel dan de link naar de streamingsdienst via de rouwkaart. Je kunt ook alleen een advertentie in de krant of een bericht mailen of op sociale media zetten. Wees met dat laatste voorzichtig in verband met privacy. Een rouwkaart kun je kiezen uit een catalogus of zelf (laten) ontwerpen, eventueel met hulp van de uitvaartbegeleider.
Het drukken van rouwkaarten gaat meestal heel snel. Doorgaans is het drukwerk de volgende dag al klaar.
Een afscheidsbijeenkomst is de laatste gelegenheid om samen met anderen je kind te herdenken op een manier die bij hem of haar past. Vaak wordt er een afscheidsbijeenkomst gehouden, maar dat hoeft niet. Sommige ouders geven bijvoorbeeld de voorkeur aan een wandeling met familie of vrienden.
Gedachten over afscheid
Het kan zijn dat je al eerder in het ziekteproces gedachten hebt over het afscheid. Dat kan tegenstrijdig voelen, omdat je tegelijkertijd je kind zo lang mogelijk bij je wilt houden. Als je al hebt nagedacht over het afscheid, kan het fijn zijn hierover met mensen om je heen praten. Volg vooral je gevoel. Het kan rust geven om alvast wat ideeën te bedenken en op papier te zetten. Het is ook begrijpelijk als je hier nog geen behoefte aan hebt. Ook dan komt het goed met het afscheid.
Vraag hulp
Sommige ouders wijzen in hun familie- of vriendenkring iemand aan die voor hen allerlei dingen voor de afscheidsbijeenkomst regelt. Een soort ceremoniemeester voor de uitvaart. Het is ook mogelijk om de hele uitvaart zelf te organiseren, zonder uitvaartbegeleider. Neem dan wel kort na het overlijden contact op met het crematorium of de begraafplaats om te zorgen dat er plek is. Kies vooral de vorm die het beste bij jullie past.
‘Niets moet, alles kan zoals wij het willen. Zo hebben we het telkens gedaan, op onze eigen manier.’
Ruimte voor ingevingen
Je hebt in aanloop naar de afscheidsceremonie heel wat keuzes te maken en dingen te regelen. Het is natuurlijk goed om hierover van tevoren na te denken, maar blijf ook openstaan voor aanpassingen. Soms krijg je nog ideeën waarvoor je achteraf heel dankbaar bent. Doe alleen wat het beste past bij je kind, je gezin en jezelf. Als je de afscheidsbijeenkomst voorbereidt, denk dan ook alvast na over hoe je de avond na het afscheid wil doorbrengen.
Passende rituelen
Bedenk en bespreek ook wat vanuit je levensovertuiging of culturele achtergrond wenselijk is. Zoek, eventueel met de uitvaartbegeleider, naar passende rituelen die daaraan aandacht en invulling geven.
Doe alleen wat je wilt en aankunt
Er zijn ook ouders die alvast een adressenbestand maken voor de uitvaart of een bezoek brengen aan de begraafplaats om een mooi plekje uit te zoeken. Doe alleen wat je wilt en aankunt. Laat je leiden door je gevoel en door de eventuele wensen van je kind.
Als je merkt dat het lastig is om hierover met je kind te praten, dan is dat vaak omdat je kind jou wil beschermen en andersom. Misschien wil je kind wel praten met een andere vertrouwde persoon of zorgverlener.
Kosten en uitvaartverzekering
Een uitvaart kost tussen de 1.500 en 10.000 euro, afhankelijk van je wensen en voorkeuren. Het kan altijd meer of minder zijn. Een uitvaartverzekeraar vergoedt (een deel van) de kosten. Als je kind nog niet (mee)verzekerd is, dan is het meestal niet mogelijk om in deze fase nog een verzekering af te sluiten. Als je zelf wel verzekerd bent of van plan bent een uitvaartverzekering af te sluiten, dan willen verzekeringsmaatschappijen weleens een uitzondering maken.
Verzoek indienen
Het advies is dan om bij de maatschappij waar je verzekerd bent of waar je een verzekering aanvraagt, een verzoek in te dienen of je kind meeverzekerd kan worden. Op basis van de gezondheidsvragen buigt de medische acceptatiecommissie zich vervolgens over de aanvraag en kijkt wat er mogelijk is. Dit kan enige tijd duren. Je medisch maatschappelijk werker kan meedenken over de mogelijkheden om de kosten van de uitvaart te betalen.
Kies de plek die bij jullie past
Het afscheid kan op allerlei plekken worden gehouden. In een gebedshuis, zoals een kerk of moskee, uitvaartcentrum of crematorium, maar net zo goed in een school, sportzaal of kinderdagverblijf. Sommige ouders houden het afscheid in hun eigen huis of in een tent in de tuin. Voordeel hiervan is dat je niet aan tijd gebonden bent. In een gebedshuis, uitvaartcentrum of crematorium heb je meestal te maken met een tijdsslot.
Sfeer
Ouders die terugkijken op de afscheidsbijeenkomst vertellen dat ze het heel fijn vonden dat er persoonlijk bij hun kind werd stilgestaan en dat de bijeenkomst paste bij wie hun kind was. Voor henzelf was dit heel troostend en de aanwezigen kregen een mooi beeld van het leven van hun kind.
Rol van kinderen
Als je kind naar school ging of lid was van een (sport)vereniging, nodig je waarschijnlijk ook kinderen uit voor de bijeenkomst. Hou daar dan rekening mee en geef de kinderen een rol. Laat ze bijvoorbeeld tijdens de bijeenkomst iets kleuren of knutselen. Of vraag hen een lied te zingen, muziek te maken, een gedicht voor te lezen, een erehaag te vormen of een bloem of knuffel neer te leggen. Bespreek je wensen met de school en/of de vereniging. Zij kunnen de kinderen voorbereiden op de bijeenkomst en ze tijdens het afscheid begeleiden.
Zelf spreken
Sommige ouders nemen zelf het woord tijdens het afscheid. Wil jij dat ook, maar twijfel je of je het aankunt? Vraag dan vooraf iemand (een vriend, familielid of uitvaartbegeleider) het van je over te nemen als je het op het laatste moment toch niet kunt of als je niet meer uit je woorden komt. En hoe het ook loopt: verwijt jezelf niets.
Brussen tijdens de bijeenkomst
Betrek je andere kinderen zo veel mogelijk bij de bijeenkomst. Geef ze een rol die bij hen en hun leeftijd past. Ze hoeven niet per se iets te zeggen of voor te dragen. Ze kunnen ook bloemen of een knuffel meenemen, de kaarsen aansteken of een zelfgemaakte tekening of gedicht op de mand of kist leggen. Vraag wat ze zelf willen of stel het voor. Vaak komen ze zelf ook met mooie suggesties. Wat ze ook willen: geef ze vooral de ruimte.
Voor brussen kan het ook fijn zijn als er bij hen op school aandacht wordt besteed aan hun overleden broer of zus.
Vastleggen
Veel ouders laten film- en/of geluidsopnamen van het afscheid maken. Het kan zijn dat je dit nu niet belangrijk vindt. Toch is het aan te raden. De ervaring leert dat er op de dag zelf veel langs je heen gaat. Het is dan fijn dat je er (veel) later nog eens naar kunt kijken of luisteren. Ook als je die behoefte niet krijgt, is het een geruststellend idee dat de opnames er in elk geval zijn. Voor je andere of later geboren kinderen is het goed dat ze er later naar kunnen kijken of luisteren, als ze dat willen. Het kan hen helpen met het verlies om te gaan.
Vervoer
Je bent helemaal vrij om het vervoer naar de afscheidsbijeenkomst te kiezen. Een rouwauto kan, maar is niet verplicht. Als je je kind liever met je eigen auto of op een andere manier vervoert, is dat geen enkel probleem. Kies vooral wat bij jezelf en je kind past. Misschien was je kind wel dol op paarden en kun je een paard en wagen regelen. Vrijwel alles is mogelijk.
Vaak gaan mensen na een afscheidsdienst eerst naar de begraafplaats of het crematorium en is er daarna gelegenheid om te condoleren. Bij het afscheid van een kind wordt deze volgorde nog weleens omgedraaid. Het condoleren vindt dan bijvoorbeeld voor de bijeenkomst plaats of zelfs een dag eerder. Je hebt dan op de begraafplaats of in het crematorium meer tijd om in kleine kring en in alle rust afscheid van je kind te nemen. Je kunt het condoleren ook achterwege laten. Doe vooral wat het beste bij jullie past.
Volg je gevoel
Wat er op de begraafplaats gebeurt, bepaal je ook zelf. Sommige ouders laten de kist zelf in het graf zakken, waarna ze er met de brussen zand op scheppen. Maar sommige brussen vinden dit te moeilijk. Stem het dus goed met hen af. Als ze het niet willen, is het prima. Ook in het crematorium mag je als ouders tot het laatst bij je kind blijven. Als je wilt, kun je mee naar de ovenruimte. Volg ook nu weer je gevoel en bespreek met de uitvaartbegeleider je wensen. Je kunt altijd op je keuze terugkomen.
Na afloop
Als je de afscheidsbijeenkomst voorbereidt, denk dan ook alvast na over hoe je de avond na het afscheid wil doorbrengen. Wil je alleen zijn met je partner en kinderen? Of heb je juist behoefte aan mensen om je heen? Samen eten met familie en vrienden kan een fijne afsluiting van de dag zijn. Waar je van tevoren ook voor kiest, weet dat je er op de dag zelf heel anders over kunt denken. Misschien voel je je zo uitgeput dat je het liefst alleen maar wil slapen. Neem dat gevoel serieus en voel je niet bezwaard als het anders loopt dan je had bedacht.
As ophalen
In Nederland mag je volgens de wet op de lijkbezorging de as pas na minimaal een maand ophalen. In bijzondere gevallen, zoals het overlijden van je kind, kun je bij de officier van justitie ontheffing vragen om de as eerder te mogen ophalen. Vaak kan het dan al na twee dagen.
Ook de school zal afscheid willen nemen. Meestal richten zij een plek in waar leerlingen, leerkrachten en ouders de overleden leerling kunnen herdenken en een boodschap kunnen achterlaten voor de familie. Vaak organiseert de school in de dagen rond de uitvaart ook een bijeenkomst om stil te staan bij het overlijden van de leerling. Ze komen bijvoorbeeld met alle leerlingen op het schoolplein of in de aula samen, waarbij ze zingen, naar muziek luisteren, verhalen voorlezen of herinneringen ophalen.
In overleg met ouders
De organisatie gebeurt altijd in overleg met de ouders van de overleden leerling. Natuurlijk word je uitgenodigd om hierbij aanwezig te zijn. Een herdenking op school geeft de school de kans om op hun manier afscheid te nemen. Het kan je ook helpen bij het kiezen welke leerlingen of leerkrachten je wilt uitnodigen voor de uitvaart. Soms is de groep te groot om iedereen van school die betrokken is geweest uit te nodigen. Een aparte herdenking op school geeft dan toch iedereen de kans om afscheid te nemen. Een (sport)vereniging waar je kind lid van was, kan ook een herdenkingsbijeenkomst organiseren.
Het komt ook voor dat je overleden kind en je eventuele andere kinderen niet bij elkaar op school zaten. Dan kan het voor de brus(sen) fijn zijn als er ook bij hen op school aandacht wordt besteed aan hun overleden broer of zus.
